KABIZLIK ve DUYU BÜTÜNLEME

Duyu Bütünleme ile ilgili çeşitli zorluklara sahip çocuklarla çalışırken ortak bir temayla karşılaştım. Kabızlık.

Fizyoterapist olarak yaptığımız kaba ve ince motor beceri, kuvvet ve postür analizi yanında sosyal ve dil gelişimi ile tuvalet alışkanlığı, kabızlık değerlendirmesi de yaparız. Kabızlık durumlarında birden çok ve sıklıkla bir arada bulunan nedenler vardır. Anamnez sırasında çocuk doktoru, çocuk gastroenteroloğu ile ilgili değerlendirmelerin tamamen normal çıkmasına rağmen kabızlık ve dolaylı olarak tuvalet alışkanlığı ile ilgili problem yaşayan pek çok çocuk olduğunu üzülerek görüyorum.

Tuvalet Alışkanlığı

İki ile dört yaş arasında kazanılan tuvalet alışkanlığı, genetik faktörler yanında geniş bir yaş aralığında bir çok gelişimsel süreç gibi kişiye özeldir. Alıştırma süreci de kendine hastır.

Hazır bulunuşluk zamanı için çeşitli kriterler vardır. Bunları özel eğitim uzmanlarından öğrenmek en sağlıklısı olur. Ben burada duyusal açıdan değerlendirmeyi ele alacağım.

Görme, işitme, dokunma, koku, denge, beden farkındalığı ve iç duyum olarak biline tüm duyularımız iş birliği içinde çalışır. Bir duyudaki olumsuzluk diğer duyuları da etkiler. Bedeni hakkında bilgi sahibi olmayan bir çocuk çevresinden gelen bilgileri doğru işleyemezse çevresi ile doğru ilişki kuramaz, öğrenmek ve gelişmekte zorlanır. Fiziksel, zihinsel, duygusal, dil ve duyusal gelişim iç içedir.

Kabızlık

Kabızlık sadece kaka yapamama durumu değildir. Kakanın sert olması ya da tamamının boşaltılamaması da kabızlığın göstergesidir.

Çocukların tuvalet alışkanlığı edindikleri ya da edindikten sonraki dönemlerde tuvalet kaçırma ya da tutma sorunlarında, duyu bütünleme problemlerinin de sıklıkla süreci sekteye uğratan önemli sebeplerden biri olduğunu görüyoruz.

Duyu bütünleme problemleri olan çocuklar tuvalet alışkanlığı edinmeyi yaşları kaç olursa olsun almakta zorlanırlar. Bunlara neden olan duyusal problemler şunlardır:

  1. Beden farkındalığı zayıf olan çocuklar kaka ya da çişinin geldiğini, kaçırdığında altını ıslattığını fark etmeyebilir.
  2. Beden farkındalığı duyusunu arzulayan çocuk kakasını ve/veya çişini tutabilir. Böylece kendini güvende hisseder. Sürekli tuvalet tutma alışkanlığı zamanla mesane ve bağırsakta istemsiz kasılmalara ve dolaylı olarak kaka/çiş kaçırmalarına sebep olur.
  3. Ağız içi duyarlılık nedeniyle beyaz gıdaları (makarna, pilav…) veya düşük lifli gıdaları tercih eden (seçici yiyici) çocuklarda da kabızlık olur.
  4. Denge duyusundaki hassasiyete bağlı olarak bazı çocuklar taban teması olmadan, kendini güvende hissetmeden tuvalete ya da tuvalet adaptörüne oturmak istemez. Tuvalete düşme korkusu nedeniyle tuvaletini tutar.
  5. Dokunma duyusunda hassas olan çocuklarda tuvaletin soğukluğundan, dokusundan etkilenir ve tuvaletini yapmak istemez.
  6. İşitme duyusu eşiği düşük olan çocuklar sifonun sesinden, su sesinden, boru sesinden korkabilir.
  7. İç duyum (interoseptif duyu) vücudumuzun içinde neler olduğu ile ilgili (acıkma, susama, uyku durumu, ısı değişimi gibi) bilgi verir. Ayrıca öz düzenleme becerilerinde çok önemlidir. Tuvaletimiz geldiğinde tuvalete gitmemiz gerektiğini anlamamız için iç duyumuzun doğru çalışıyor olması kritik önemdedir. Gün içinde vücudumuzun bize gönderdiği sinyalleri algılayarak tuvalete gider, tok olduğumuzda daha fazla yemeyerek kendimizi önemser ve hissederiz.

Bilimsel Yayın

Kronik kabızlık ve duyusal işlemleme arasında bağlantı araştırmalara konu oldu. Pek çok araştırma duyusal işlemleme ile atipik tuvalet davranışı arasında anlamlı bir ilişki olduğunu göstermiştir.

Kronik kabızlığı olan 3-5 yaş arasındaki 66 çocukta duyu profili değerlendirmesi, atipik tuvalet davranışı ve kabızlık ile ilgili detaylı değerlendirme yapılarak önemli sonuçlar bulundu. Kronik kabızlığı olan çocuklarda ağız içi ve görme duyusunda anlamlı ölçüde duyusal kaçınma ve hassasiyet olması nedeniyle tuvalet davranışında aşırı tepkisellik, dikkat zorluğu, tuvalete yetersiz yanıt oluştuğu ortaya konmuştur.

Kabızlık için önerilen Duyusal Stratejiler:

Kabızlık çok rahatsız edicidir. Şişkinlik, kramp, karın ağrısı nedeniyle halsizlik, mide bulantısı, karamsarlık görülür. Duyu Bütünleme sorunları nedeniyle kabızlık çeken çocuklar genellikle mide ağrısından şikayet ederler. Duygusal olarak hassas olabilirler ya da öfke nöbetleri geçirebilirler.

Kronik kabızlığı olan çocukların tuvalete gitme davranışsal zorluklarına katkıda bulunan, altta yatan duyusal özelliklere sahip olduğu düşünülerek değerlendirilmelidir.

Kronik kabızlığı olan çocukların duyusal işlemleme modellerini belirleyerek, müshil tedavisini başlamak yerine davranışsal müdahaleleri optimize etmek yararlı olabilir. 

Duyusal Stratejiler:

  1. Tuvalet ortamını zenginleştirerek başlamak en iyisidir. En sevdiği kitapları, oyuncak hayvanları yakın bir yere yerleştirin. Müzik açarak çocuğa olabildiğince çekici gelen bir ortam yaratmaya çalışın.
  2. Ayaklarının altına tabure koyarak tuvaleti kullanan çocuğun postüral olarak kendini stabil hissetmesini sağlayın.
  3. Tuvalet adaptörü ya da kapağı desenini çocuğunuzun seçmesine izin verin.
  4. Ne kadar oturacağı, beklentiler, karın/mide ağrısı ile ilgili çocuğunuza bilgi verin.
  5. Çocuğu sürece dahil ederek başarıyı arttırmak için fikir isteyin.
  6. Tuvalet ve beslenme ile ilgili olumlu davranışlarını övgü ile pekiştirin. Ödül çizelgesi oluşturun.
  7. İdeal dışkı orta kahverengi renkte, diş macunu kıvamında olmalı. Az gaz veya koku da olmalı. Çocuğun dışkısına bakmasını ve kalitesini değerlendirmesini sağlayın.
  8. Sağlıklı beslenmenin önemini anlatın. Beslenmesinde lif ve su miktarının yeterli olduğundan emin olun.

Kaynak:

  1. https://funandfunction.com/blog/constipation-and-sensory-processing-disorder
  2. Sidar E. 2019."Duyulmak İstiyorum" p:137-140
  3. Little L., Benton K., Saps M. 2019. "The Journal of Pediatrics. Contibution of Sensory Processing to Chronic Constipation in Preschool Children". 210: 141-145

04.12.2020