YAZILARIM

STEREOTİPİK HAREKETLER – 2

Stereotipik davranışların %61’inin duyusal uyaran elde etmek, %19’unun taleplerden kaçma, %16’sının ise birden fazla nedenin birleşmesi ile yapıldığı düşünülüyor.

Stereotipik davranışlar sergileyen bireylerin sosyal hayata uyumlarının, kabullerinin sağlanmasında ve öğrenme fırsatlarının arttırılmasında, verilen öneriler doğrultusunda öğretmenlerin ve ailelerin uygulanabilecek yöntemler konusunda bilgilendirilmesi çok kıymetlidir.

Geçmişten günümüze kadar yapılan çalışmalar incelendiğinde, şok, hata düzeltmesi, mola, fiziksel egzersiz, diğer davranışların ayrımlı pekiştirmesi, ayrık denemelerle öğretim, eşlenmiş uyaran , bağımsız pekiştirme ve tepkinin bedeli, tepkiyi yarıda kesme ve yönlendirme  gibi cezalandırıcı ya da pekiştirmeye dayalı çeşitli yöntemlerin basmakalıp davranışların azaltılmasında etkin olduğu görüldü.

Basmakalıp davranışların azaltılmasına yönelik Türkiye’deki çalışmalar incelendiğinde ise bu davranışların azaltılmasının amaçlandığı yayınlanmış bir çalışmaya rastlanmamakta. Özellikle son dönemlerde yapılan çalışmalar arasında sözel stereotipik davanışların azaltılmasında kullanılan ve bu gereksinimden ortaya çıkan “tepkiyi yarıda kesme ve yönlendirme” yöntemi dikkat çekiyor.

Tepkiyi yarıda kesme ve yönlendirme -TYKY (Response Interruption and Redirection-RIRD) yönteminin ilk kez Ahearn ve arkadaşları (2007) tarafından klinik ortamlarda ve duyusal uyaran elde etmek amaçlı içsel pekiştirme ile sonuçlanan sözel stereotipinin azaltılmasında etkili bir biçimde kullanılıyor. Günümüzde bilimsel dayanaklı uygulama olarak kabul ediliyor.

TYKY yönteminin uygulanması sırasında, uygulamacı şu işlem basamaklarını izler:

  • Çocuk stereotipik davranış sergilediğinde durdurulur,
  • Çocuğa ismi söylenerek dikkati çekilir ve göz teması kurulur,
  • Sözel olarak öğrenciden yerine getirmesi için daha önceden bildiği bir soru sorulur ya da istekte bulunulur,
  • Soru sorma/istekte bulunmaya öğrenci ardı ardına üç kez doğru tepkide bulununcaya kadar devam edilir
  • Çocuğun doğru tepkileri pekiştirilir

Kısaca yöntem uygun olmayan hedef davranışın engellenerek yarıda kesilmesi ve çocuğun daha uygun bir davranışa yönlendirilerek bu davranışın pekiştirilmesi şeklinde uygulanır.

Ayırıcı Tanı

Stereotipik hareketlerin görüldüğü tespit edilen pek çok hastalık vardır. Ayrıca başka hastalıklarda da görülen bu kriterin detaylı gözlem, tetkik ve değerlendirmelerle desteklenerek ayırıcı tanısının konması tedaviyi etkileyeceği için çok önemlidir.

GELİŞİMSEL KOORDİNASYON BOZUKLUĞU

Gelişimsel koordinasyon bozukluğu (GKB) okul çağı çocuklarında %5-6 sıklıkta görülen, motor beceriler de bozuklukla karakterize bir durumdur. Bu çocuklarda herhangi bir beyin hasarı ya da mental gerilik olmamasına rağmen top atma-yakalama, giyinme/soyunma, yazı yazma gibi günlük yaşam aktivitelerinde zorlanmalar görülür.Sakar olarak tanımlanır. Tüm özellikler birleştiğinde akademik başarısızlıklarda ardından gelir.

GKB’nin nedenleri arasında beynin belli bölgeleri arasındaki bağlantı kopukluğu, annenin hamilelik yaşı, anne karnındaki gelişim gerilikleri, prematüre bebek ve çoğul gebelikler olduğu düşünülür.

Bazı çocuklarda stereotipik hareketlere neden olabilen GKB erken dönem tespit edilmesi ile en iyi çözüm ebeveynlerine tavsiyeler verilmesidir. Çocuğa ilginin arttırılması, onunla daha çok oyun oynanması, davranışsal düzenlemeler ve uygun oyuncak seçimi ile ilgili aile bilgilendirilmesi yapılması bu bozukluğun gerilemesine ve zamanla kaybolmasını sağlayabilir.

GRATİFİKASYON SENDROMU

Gratifikasyon Sendromu (GS), sütçocuğunun mastürbasyonu veya kendi kendini uyarması (self stimülasyon) durumudur. Hareketler stereotipik hareketlere benzer olduğu için ayırıcı tanının konması ve tedavinin buna uygun planlanması önemlidir.

Genital bölgeye direk temas etmeden kalça hareketleri ile görülen stereotipik hareketler genellikle uykuya dalma aşamasında, stresli olduğu veya sıkıldığı durumlarda ortaya çıkar.

Davranışsal terapi, medikal tedavi ve aile bilgilendirmesi ile hareketlerde azalma ve zamanla düzelme görülür.

LESCH-NYHAN SENDROMU

Gen mutasyonuna bağlı gelişen metabolik bir hastalıktır. Genellikle bir yaşına doğru motor ve mental gelişim geriliği nedeniyle kliniğe başvurulur. Stereotipik hareketler görülmesi nedeniyle ayırıcı tanının konması ve tedavinin erken dönemde başlanmasının hayati önemi vardır.

Klinik bulgular (stereotipik hareketler, spastisite, hiperrefleksi)  ve laboratuvar analizi sonrası genotip analizi ile tanı kesinleştirilir. Gelişme geriliği yaşamın ilk yılında başlayan çocuğun tedavisi semptomatiktir.

Kaynak:

Toper-Korkmaz,Ö. (2012). Basmakalıp (Stereotipik) Davranışların Azaltılmasında Yeni Bir Strateji: Tepkiyi Yarıda Kesme ve Yönlendirme. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 13(1) 59-70

Özkan, M. (2017). Stereotipik Hareket Bozuklukları.Türkiye Klinikleri J Pediatr Sci. ; 13(2):112-20

Yetim, A. Karakılıç, E. Mete,M. Gürpınar, B. Tatlı,B. Gökçay, G. (2014) Stereotipik Hareket Bozukluğu Olan Sütçocuğunda Unutulmaması Gereken Ayırıcı Tanı: Gelişimsel Koordinasyon Bozukluğu. Çocuk Dergisi 14(2):81-84

Burgaç, E. (2017) Komplet ve İnkomplet Lesch-Nyhan Sendromlu Üç Olgu Sunumu ve İlk Kez Situs İnversus Totalis Birlikteliği. Çukurova Üniversitesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları AD. Archives of Pediatrics VOL 2(1) : 13-15